Edukacja pacjenta senioralnego – rozmowa o omega-3 w aptece

Seniorzy stanowią największą grupę pacjentów, którzy trafiają do aptek. Edukacja pacjenta senioralnego w aptece wymaga dostosowanej komunikacji uwzględniającej złożone schematy leczenia, ze szczególnym uwzględnieniem bezpieczeństwa, ograniczania polipragmazji i leczenia chorób przewlekłych. Opieka farmaceutyczna seniorów w aptece powinna polegać na udzielaniu zrozumiałych instrukcji, często na piśmie, z zachowaniem odpowiedniego do przypadku czasu i cierpliwości. W ramach opieki farmaceutycznej należy zebrać wywiad, zweryfikować zrozumienie przestrzegania zaleceń lekarskich, sprawdzić dawki, kontrolować interakcje lekowe oraz dobrać suplementy diety odpowiednie do wieku i stanu zdrowia pacjenta. Te działania mają na celu zapewnienie kompleksowej farmakoterapii seniorów i zapobieganie zdarzeniom niepożądanym.

Starzenie się społeczeństwa

Osoby w podeszłym wieku stanowią grupę pacjentów, która z uwagi na szereg zmian zachodzących w organizmie przyjmuje najwięcej leków i jest najbardziej narażona na działania niepożądane. Postęp cywilizacyjny, poprawa opieki medycznej oraz zmiany stylu życia niosą ze sobą wydłużanie trwania życia człowieka. Wraz z narastającym zjawiskiem starzenia się społeczeństwa, obserwuje się wzrost ryzyka rozwoju wielu chorób, m.in.: chorób układu sercowo-naczyniowego, chorób onkologicznych czy neurodegeneracyjnych. Istnieją elementy stylu życia, które mogą poprawiać stan zdrowia seniorów, a należą do nich zbilansowana dieta, aktywność fizyczna czy odpowiednia suplementacja.

Tłuszcze dla zdrowia seniorów

Tłuszcze, inaczej lipidy, to jedne ze składników odżywczych, które dostarczają nam głównie energii, ale nie jest to ich jedyna funkcja. Są nośnikiem witamin rozpuszczalnych w tłuszczach – A, D, E i K oraz źródłem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych. Wiadomo, że 1 g tłuszczu dostarcza 9 kcal energii, co sprawia, że ich nadmiar oraz niewłaściwy dobór (spożywanie tłuszczów „trans” czy tłuszczów nasyconych (SCFA) 
powyżej 10–20% energii z diety) zwiększa ryzyko otyłości, chorób cywilizacyjnych czy nowotworów (gruczoł piersiowy, gruczoł krokowy czy rak jelita grubego). Nie można jednak zapomnieć o ich prozdrowotnej roli. Tłuszcze chronią narządy wewnętrzne, a jedna z frakcji tłuszczów (cholesterol) jest budulcem błon komórkowych czy hormonów steroidowych, jak testosteron, estrogeny czy kortyzol. 
W żywieniu seniorów najważniejsze są tłuszcze nienasycone. Źródłami prozdrowotnych tłuszczów powinny być: ryby, orzechy, tłuszcze roślinne oraz właściwa suplementacja.

Kwasy omega-3 – „zdrowe starzenie się”

Szczególną rolę w przypadku żywienia pacjentów senioralnych odgrywają wielonienasycone kwasy tłuszczowe (tzw. WNKT), czyli: kwas eikozapentaenowy (EPA) i kwas dokozaheksaenowy (DHA), należące do rodziny omega-3. Organizm nie potrafi wytworzyć DHA, a EPA, będący prekursorem przeciwzapalnych eikozanoidów, syntetyzuje jedynie w 5–8% (konwersja z kwasu alfa-linolenowego, np. z siemienia lnianego). Dobroczynne działanie kwasów omega-3 polega głównie na wsparciu pracy serca, oczu oraz mózgu seniorów.
Omega-3 EPA i DHA posiadają trzy zatwierdzone przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) 
oświadczenia zdrowotne (tzw. „health claims”), czyli stwierdzenia korelacji między danym produktem (składnikiem) a korzyściami dla zdrowia. Są one oparte na dowodach naukowych:

• DHA i EPA przyczyniają się do utrzymania prawidłowego ciśnienia krwi. Korzystny efekt występuje przy dziennym spożyciu 3 g EPA i DHA. Nie należy przekraczać dobowej dawki 5 g łącznie.
• DHA i EPA przyczyniają się do utrzymania prawidłowego poziomu trójglicerydów we krwi. Korzystny efekt występuje przy dziennym spożyciu 2 g EPA i DHA. Nie należy przekraczać dobowej dawki 5 g łącznie.
• EPA i DHA przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania serca. Korzystny efekt występuje przy dziennym spożyciu 250 mg EPA i DHA.

Gdzie znaleźć omega-3?

Źródłem omega-3 EPA i DHA w żywności są tłuste ryby i owoce morza, tran oraz algi. Dostępne są również oleje rybie pozyskiwane z różnych gatunków ryb morskich zawierające EPA i DHA, często występujące w postaci kapsułek. Omega-3 zawarte w olejach roślinnych (tj.: lniany, rzepakowy) zawierają kwas alfa-linolenowy (ALA). Z uwagi na niedostateczną podaż tłustych ryb w diecie, a także zanieczyszczenia ryb metalami ciężkimi, niezbędna jest dodatkowa suplementacja omega-3 EPA i DHA.

Jak pomóc seniorowi wybrać omega-3 w aptece?

Rozmawiając w aptece z seniorem na temat kwasów omega, warto zwrócić uwagę na następujące kwestie:

1. Forma preparatu
Warto skonsultować z pacjentem, jaka forma przyjmowania preparatu będzie dla niego bardziej dogodna – płyn czy kapsułki. Warto zapytać, czy pacjent preferuje wersje smakowe, czy smak naturalny (smak rybi). Kapsułki, z racji posiadanej otoczki żelowej, mogą być lepszym rozwiązaniem dla pacjentów, którym smak rybi utrudnia przyjmowanie form płynnych. 

2. Dzienna porcja
Dobrze jest zapytać seniora, czy spożywa tłuste ryby, co najmniej 1–2 porcje w tygodniu. Dobrze jest zwrócić uwagę, że wysokiej jakości preparaty omega-3 zapewniają odpowiednią i precyzyjnie określoną porcję kwasów omega-3 – zarówno EPA, jak i DHA. Dzienna porcja w przypadku pacjentów senioralnych powinna zawierać zwykle od 1000–2000 mg EPA i DHA łącznie.

3. Brak dodatkowych substancji
Zwróćmy uwagę, aby preparat omega-3 zawierał jak najmniej substancji pomocniczych (konserwantów, sztucznych barwników, wypełniaczy itd.). Im mniej dodatkowych substancji zawiera preparat, tym czystszy jego skład, wysoka jakość i gwarancja deklarowanych właściwości.

4. Trwałość preparatu
Warto edukować pacjentów, aby zwracali uwagę na datę minimalnej trwałości („należy spożyć przed”) z uwagi na to, że kwasy omega-3 szybko jełczeją. Ponadto należy wspomnieć o istotnych pojęciach powiązanych z trwałością, czyli GOED i TOTOX. 
GOED (Global Organization for EPA and DHA Omega-3) określa dopuszczalne limity TOTOX dla olejów omega-3. TOTOX to wskaźnik całkowitego utlenienia (ang. Total Oxidation), który określa, jak bardzo olej jest „zjełczały”. Dobrze jest szukać preparatów, dla których producenci d...