Rola suplementacji w procesie gojenia się ran

Rana to uszkodzenie strukturalnej ciągłości tkanek, które może być indukowane urazem mechanicznym, przecięciem, oparzeniem czy długotrwałym uciskiem [1]. Dodatkowo rozwój ran może być bezpośrednio związany ze stanem zdrowia pacjenta, np. cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym czy chorobami układu sercowo-naczyniowego [2]. Jednym z podstawowych kryteriów klasyfikacji ran jest czas gojenia – wyróżnia się rany ostre oraz przewlekłe, czyli takie, które nie wykazują oznak gojenia w ciągu 4–6 tygodni mimo odpowiedniego leczenia [3, 4].
Rany przewlekłe stanowią istotny problem kliniczny, ponieważ znacząco pogarszają jakość życia pacjentów z powodu towarzyszącego im bólu. Częstość ich występowania na świecie stale rośnie, co prowadzi do znacznego wzrostu kosztów w systemach opieki zdrowotnej. Szacuje się, że do 2027 r. globalne wydatki na zaawansowane leczenie ran osiągną wartość 18,7 mld dolarów [5, 6].
Rany przewlekłe charakteryzują się wydłużonym czasem gojenia, który często przekracza kilka tygodni. Ich etiologia może być związana zarówno z czynnikami miejscowymi, jak i ogólnoustrojowymi [7]. Do zewnętrznych przyczyn ich powstawania należą m.in. ucisk, infekcje, powtarzające się urazy oraz ekspozycja na promieniowanie, natomiast do czynników ogólnoustrojowych zalicza się: wiek, stosowanie niektórych leków (np. glikokortykosteroidów czy immunosupresantów), uzależnienia (palenie papierosów, alkoholizm), choroby przewlekłe oraz niedożywienie. Wśród najczęściej występujących ran przewlekłych wymienia się owrzodzenia naczyniowe (zarówno żylne, jak i tętnicze), owrzodzenia cukrzycowe oraz odleżyny.
Leczenie ran przewlekłych jest złożonym procesem terapeutycznym, który może obejmować leczenie miejscowe i ogólnoustrojowe, zastosowanie specjalistycznych opatrunków, a w niektórych przypadkach także interwencje chirurgiczne. Można stosować także suplementację wybranych składników odżywczych, które wspierają odbudowę tkanek, redukują stres oksydacyjny i przyspieszają proces gojenia. Istotny wpływ na skuteczność gojenia się ran ma prawidłowe żywienie, wzmacniające mechanizmy odpornościowe i zmniejszające ryzyko infekcji. W ostatnich latach odżywianie kliniczne i jego wpływ na tempo gojenia się ran stanowi przedmiot rosnącej liczby badań naukowych [8, 9].

Znaczenie suplementacji w procesie gojenia ran

Rany, zwłaszcza te trudno gojące się, są istotnym wyzwaniem klinicznym, znacząco wpływają bowiem na jakość życia pacjentów i rokowanie oraz generują zwiększone zapotrzebowanie na opiekę zdrowotną i związane z nią koszty. Choć rany przewlekłe mogą występować w całej populacji, szczególnie narażone są osoby starsze, pacjenci z chorobami ostrymi lub przewlekłymi, osoby z ograniczoną mobilnością, niepełnosprawne, a także przebywające w szpitalach, ośrodkach opiekuńczych czy rehabilitacyjnych. Do najczęściej obserwowanych typów ran przewlekłych należą owrzodzenia żylne i tętnicze kończyn dolnych, owrzodzenia stopy cukrzycowej, odleżyny, zakażenia skóry oraz rany pooperacyjne [9, 10].
Rany przewlekłe charakteryzują się zaburzonym przebiegiem fizjologicznego procesu gojenia. Zamiast przechodzić przez kolejne fazy – hemostazy, zapalenia, proliferacji i dojrzewania – w sposób uporządkowany i efektywny, często zatrzymują się w fazie zapalnej, co znacząco wydłuża czas regeneracji. W przypadku ran przewlekłych często obserwuje się przedłużoną fazę zapalną z nadprodukcją metaloproteinaz i cytokin prozapalnych, co zaburza przejście do fazy proliferacyjnej.
Wykazano, że nieprawidłowe odżywienie jest jednym z kluczowych czynników zaburzających gojenie. Niedożywieni pacjenci są bardziej podatni na rozwój odleżyn, infekcji i powikłań pooperacyjnych, a także na opóźnione gojenie ran pourazowych. Liczne badania wskazują, że odpowiednio dobrana suplementacja żywieniowa jako uzupełnienie standardowej terapii ran może znacząco poprawiać efektywność leczenia, m.in. w przypadku odleżyn oraz owrzodzeń stopy cukrzycowej [10].
Wśród składników odżywczych wspierających procesy naprawcze szczególną rolę odgrywają: odpowiednia podaż energii z węglowodanów i tłuszczów, białko jako materiał odbudowujący oraz niektóre aminokwasy warunkowo niezbędne, takie jak arginina i glutamina. Coraz więcej uwagi poświęca się także metabolitowi leucyny – β-hydroksy-β-metylomaślanowi (HMB), który wykazuje działanie wspierające syntezę białek mięśniowych ograniczające ich rozpad, co może przyczyniać się do poprawy gojenia ran, w tym oparzeń oraz owrzodzeń stopy cukrzycowej. W kontekście regeneracji tkanek istotne są również mikroelementy, takie jak selen i żelazo, warunkujące prawidłową aktywność enzymatyczną, a także witaminy: A (kwas retinowy), C (kwas askorbinowy) i D, których niedobory mogą istotnie spowalniać przebieg procesu gojenia [10].

Potencjał witaminy C

Witamina C jest niezbędnym składnikiem odżywczym dla ludzi i zwierząt, bowiem nie są oni w stanie samodzielnie jej syntetyzować. Jest ważna dla regeneracji tkanek ze względu na rolę, jaką odgrywa w tworzeniu kolagenu, i na właściwości przeciwutleniające. Istnieją również dowody na to, że witamina C zwiększa proliferację fibroblastów skóry, funkcję ważną dla gojenia się ran. Ponadto stan zapalny powstający w obrębie rany przyspiesza degradację i zużycie witaminy C. Stan zapalny pojawia się w co najmniej niewielkim stopniu we wszystkich ranach, z tendencją do narastania w przypadku infekcji [11]. 
Przeprowadzono prospektywne, randomizowane badanie kontrolowane z podwójnie ślepą próbą (RCT), w którym wzięło udział 20 pacjentów z odleżynami. Odleżyna, czyli miejscowe uszkodzenie skóry i/lub leżących pod nią tkanek, powstaje w wyniku długotrwałego lub powtarzającego się ucisku, najczęściej w połączeniu z tarciem lub ścinaniem i występuje zwykle w okolicach wyniosłości kostnych. Ucisk prowadzi do niedokrwienia i martwicy tkanek, a w konsekwencji do rozwoju trudno gojących się ran, które – w zaawansowanych przypadkach – mogą obejmować również mięśnie, a nawet kości. Odleżyny są poważnym powikłaniem u osób przewlekle unieruchomionych, zwłaszcza w przebiegu chorób neurologicznych, urazów lub w podeszłym wieku [11].
Uczestnicy badania otrzymywali przez 4 tygodnie 2 razy dziennie 500 mg kwasu askorbinowego lub placebo. Odleżyny oceniano w odstępach tygodniowych za pomocą pomiarów fotograficznych wykonywanych przez niezależny zespół badawczy. Już po 2 tygodniach stwierdzono istotny wzrost stężenia witaminy C we krwi w grupie interwencyjnej, a poziomy te utrzymywały się do końca badania. Efekty kliniczne również okazały się wyraźne: średni procentowy spadek powierzchni owrzodzeń wyniósł 84% w grupie otrzymującej witaminę C, w porównaniu: 42,7% w grupie placebo.
Z kolei w badaniu wieloośrodkowym również prowadzonym metodą RCT z podwójnie ślepą próbą uczestniczyło 89 osób. Czterdzieści trzy osoby otrzymywały 500 mg witaminy C, natomiast 45 przyjmowało placebo zawierające 10 mg tej witaminy. Suplementację prowadzono przez 12 tygodni, stosując preparaty 2 razy dziennie. Pomimo wzrostu poziomu witaminy C w surowicy krwi w obu grupach, nie odnotowano istotnych różnic między nimi. Co więcej, średnie tempo gojenia było nieco wyższe w grupie placebo (0,27 cm²/tydzień) niż w grupie suplementowanej (0,21 cm²/tydzień), co w tym przypadku nie potwierdziło skuteczności dodatkowej suplementacji kwasem askorbinowym [11].

Rola witaminy D i wapnia w procesie regeneracji naskórka

Witamina D oraz wapń odgrywają istotną rolę w procesie gojenia się ran, szczególnie...