Refluks żołądkowo-przełykowy jest jednym z najczęstszych problemów zgłaszanych w aptece. Pacjenci rzadko posługują się terminologią medyczną – zamiast tego mówią o zgadze, odbijaniu, cofaniu treści pokarmowej, uczuciu pieczenia za mostkiem czy nawet przewlekłym kaszlu i chrypce. Charakterystyczne jest to, że objawy te pojawiają się najczęściej po posiłku, a ich nasilenie wzrasta w godzinach wieczornych i w pozycji leżącej.
Z perspektywy farmaceuty kluczowe jest zrozumienie, że refluks nie zawsze stanowi stan patologiczny. W ograniczonym zakresie jest on zjawiskiem fizjologicznym, które występuje u zdrowych osób. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy dochodzi do częstego i przedłużonego kontaktu błony śluzowej przełyku z treścią żołądkową, co uniemożliwia jej regenerację i prowadzi do utrzymywania się objawów [1].
Fizjologia refluksu – kiedy jest normą, a kiedy problemem?
Refluks rozumiany jako cofanie się treści żołądkowej do przełyku jest zjawiskiem fizjologicznym i może występować nawet kilkadziesiąt razy w ciągu doby u zdrowych osób [2]. Najczęściej towarzyszy on odbijaniu, które stanowi naturalny mechanizm usuwania nadmiaru powietrza z żołądka. Podczas spożywania posiłków do przewodu pokarmowego dostaje się znaczna ilość powietrza – szacuje się, że podczas jednego posiłku może to być nawet 100–200 ml. Wraz ze wzrostem objętości żołądka dochodzi do przejściowego obniżenia napięcia dolnego zwieracza przełyku, co umożliwia cofanie się gazów, a niekiedy również niewielkiej ilości treści pokarmowej [2].
W warunkach fizjologicznych kontakt treści żołądkowej z przełykiem jest krótkotrwały i nie powoduje uszkodzeń. Problem zaczyna się w sytuacji, gdy epizody refluksu są częste lub długotrwałe. Wówczas dochodzi do podrażnienia błony śluzowej przełyku, co manifestuje się typowymi objawami, takimi jak: zgaga, pieczenie za mostkiem czy kwaśny posmak w ustach [1].
Dlaczego objawy nasilają się po posiłku i wieczorem?
Nasilenie objawów refluksu po spożyciu posiłku wynika przede wszystkim z mechanicznego przepełnienia żołądka oraz wzrostu ciśnienia w jego obrębie. Szczególnie niekorzystnie działają posiłki obfite, tłuste oraz spożywane w pośpiechu, bez odpowiedniego przeżuwania [2]. Wieczorem sytuacja ulega pogorszeniu ze względu na zmianę pozycji ciała. W pozycji leżącej znika korzystny wpływ grawitacji, która w ciągu dnia ogranicza cofanie się treści żołądkowej. Jednocześnie zmniejsza się wydzielanie śliny oraz częstotliwość połykania, które fizjologicznie neutralizują kwas. W efekcie nawet niewielkie epizody refluksu mogą powodować bardziej nasilone dolegliwości [3].
Mechanizmy uszkodzenia przełyku
W powszechnym przekonaniu za objawy refluksu odpowiada wyłącznie kwas solny. W rzeczywistości cofająca się treść żołądkowa zawiera również enzymy trawienne oraz żółć, które mogą działać silnie drażniąco na błonę śluzową przełyku. W przypadku refluksu mieszana treść pokarmowa może prowadzić do szybszego i bardziej nasilonego uszkodzenia nabłonka niż sam kwas [4]. Powtarzający się kontakt tych czynników ze śluzówką prowadzi do przewlekłego stanu zapalnego oraz utrzymywania się objawów. Dlatego skuteczne postępowanie nie powinno ograniczać się wyłącznie do zmniejszania wydzielania kwasu, ale również uwzględniać ochronę mechaniczną przełyku.
Jak rekomendować terapię w praktyce aptecznej?
Skuteczność terapii w dużej mierze zależy od momentu jej zastosowania. W przypadku refluksu poposiłkowego i wieczornego kluczowe jest stosowanie preparatów bezpośrednio po posiłkach oraz przed snem. W terapii refluksu coraz większą rolę odgrywają preparaty o działaniu miejscowym, których celem jest ochrona błony śluzowej przełyku. Substancje takie jak kwas hialuronowy i siarczan chondroityny tworzą warstwę ochronną na powierzchni śluzówki, ograniczając jej kontakt z drażniącą treścią żołądkową oraz wspierając procesy regeneracyjne. Obecność poloksameru 407 w dostępnych na rynku produktach zwiększa dodatkowo ich przyleganie do powierzchni przełyku i wydłuża czas jego działania, co ma szczególne znaczenie w przypadku objawów nocnych [5].
W polskich wytycznych postępowania diagnostyczno-terapeutycznego GERD podkreśla się znaczenie terapii miejscowej wspomagającej ochronę błony śluzowej przełyku. Preparaty tworzące warstwę ochronną mogą być szczególnie przydatne u pacjentów zgłaszających się do apteki z epizodycznymi objawami zgagi i refluksu, pomagając łagodzić dolegliwości oraz wspierać proces regeneracji nabłonka przełyku. Ich zastosowanie znajduje również uzasadnienie w okresie czasowego odstawienia inhibitorów pompy protonowej przed planowaną gastroskopią, kiedy pacjenci nadal mogą odczuwać objawy refluksowe i wymagają bezpiecznego leczenia pomostowego [6, 8].
Działanie miejscowe nie wiąże się z efektem ogólnoustrojowym. Dzięki temu produkty tego typu mogą być stosowane bezpiecznie oraz łączone z innymi metodami leczenia, w tym z inhibitorami pompy protonow...
Dołącz do grona specjalistów, którzy stale pogłębiają swoją wiedzę
Co dwa miesiące otrzymuj sprawdzone narzędzia i artykuły tworzone przez ekspertów – praktyków. Pogłębiaj wiedzę, wspieraj pacjenta i lekarza w osiągnięciu optymalnego efektu terapeutycznego.